Ngũgĩ wa Thiong’o, gwiji wa fasihi ya Kiafrika na mtetezi wa lugha za asili, amefariki dunia akiwa na umri wa miaka 87 huko Bedford, Georgia, Marekani, mnamo Mei 28, 2025. Kifo chake kimethibitishwa na familia yake, na kimezua maombolezo kote barani Afrika na duniani kwa ujumla.
Maisha ya Awali na Elimu
Alizaliwa tarehe 5 Januari 1938 katika kijiji cha Kamiriithu, Kaunti ya Kiambu, Kenya. Akiwa na jina la kuzaliwa James Ngugi, alihudhuria Chuo Kikuu cha Makerere nchini Uganda na baadaye Chuo Kikuu cha Leeds nchini Uingereza. Huko, alijikita katika masomo ya fasihi na kuanza safari yake ya uandishi.
Kazi ya Uandishi na Mapambano ya Kisiasa
Ngũgĩ alijitokeza kama mmoja wa waandishi mashuhuri wa Afrika kwa kazi zake zinazoangazia athari za ukoloni na changamoto za jamii baada ya uhuru. Baadhi ya kazi zake maarufu ni pamoja na:
- Weep Not, Child (1964)
- The River Between (1965)
- A Grain of Wheat (1967)
- Petals of Blood (1977)
- Devil on the Cross (1980)
- Matigari (1986)
- Wizard of the Crow (2006)
Mwaka 1977, tamthilia yake ya “Ngaahika Ndeenda” ilimpelekea kutiwa mbaroni na kuzuiliwa bila mashtaka kwa mwaka mmoja. Wakati wa kifungo hicho, aliandika riwaya ya “Devil on the Cross” kwa kutumia karatasi ya chooni.
Uhamisho na Maisha ya Ughaibuni
Kutokana na msimamo wake mkali dhidi ya utawala wa Rais Daniel arap Moi, Ngũgĩ alilazimika kuhamia ughaibuni mwaka 1982. Aliendelea na kazi yake ya uandishi na kufundisha katika vyuo vikuu mbalimbali, ikiwa ni pamoja na Chuo Kikuu cha California, Irvine.
Mchango kwa Lugha na Utamaduni wa Kiafrika
Ngũgĩ aliamua kuacha kuandika kwa Kiingereza na kuanza kuandika kwa lugha yake ya asili ya Gikuyu kama njia ya kupinga ukoloni wa kiutamaduni. Kitabu chake cha “Decolonising the Mind” (1986) kilikuwa wito kwa Waafrika kuenzi na kukuza lugha zao za asili.
Urithi na Heshima
Pamoja na kuwa mmoja wa waandishi waliotajwa mara kwa mara kwa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, Ngũgĩ hakuwahi kuipata.Hata hivyo, alitunukiwa tuzo na heshima mbalimbali kwa mchango wake katika fasihi na harakati za kijamii. Rais wa Kenya, William Ruto, alimtaja kama “mwanazuoni mzalendo aliyejitolea kwa haki na ukweli.”
Hitimisho
Ngũgĩ wa Thiong’o ataendelea kukumbukwa kama nguzo ya fasihi ya Kiafrika, mtetezi wa lugha za asili, na sauti ya haki na uhuru. Kazi zake zitaendelea kuhamasisha vizazi vijavyo katika mapambano ya kijamii na utamaduni.