Finance Bill 2025 si karatasi tu ya bajeti — ni kioo cha changamoto za uchumi wa Kenya na uhusiano wa serikali na raia wake. Inatizamiwa kama fursa ya kurejesha imani, kujenga uwajibikaji, na kuendeleza maisha bora kwa wote.
Utangulizi
Mnamo Juni 2025, serikali ya Kenya iliwasilisha Muswada wa Fedha wa mwaka huo unaofahamika kama Finance Bill 2025 kwa lengo la kuongeza mapato ya ndani na kupunguza utegemezi wa mikopo ya nje. Hii ni sehemu ya juhudi pana za kufufua uchumi, kukabili deni la taifa na kutekeleza miradi ya kijamii. Hata hivyo, mapendekezo hayo yameibua mjadala mpana kutokana na athari zake kwa wananchi wa kawaida, sekta zisizo rasmi, na ustawi wa maisha kwa ujumla.
Katika makala hii, tunachambua vipengele vikuu vya muswada huu kwa mtazamo wa kihistoria, kifedha, na kijamii — tukitoa fikra mpya juu ya jinsi Kenya inaweza kujenga mfumo wa kodi unaozingatia maisha ya watu, si tu takwimu za bajeti.
1. Kodi ya Huduma za Kidijitali: Kupima Biashara Mtandaoni vs Fursa za Ajira
Muswada huu unapendekeza kuongeza Kodi ya huduma za kidijitali (Digital Services Tax) kutoka 1.5% hadi 3%. Hii inalenga kampuni za e-commerce, huduma za kutangaza mitandaoni, na majukwaa ya kidijitali.
Ufafanuzi zaidi:
- Kodi hii inalenga kampuni kubwa kama Google, Meta na Amazon — lakini pia inazigusa biashara ndogondogo za mitandaoni zinazojenga ajira kwa vijana.
- Inaibua swali: Je, serikali inatambua mchango wa uchumi wa kidijitali katika kupunguza ukosefu wa ajira?
Fikra mpya: Badala ya kutumia kodi kama njia ya kukaba, serikali inaweza kuanzisha mfumo wa “digital tax bands” unaochangia kwa kiwango kulingana na ukubwa wa mapato. Hii itawaepusha vijana wa biashara za mitandaoni kuzuiwa kwa gharama zisizoweza kuhimilika.
2. PAYE na Ushuru wa Kipato cha Kati: Kodi ya Kizalendo au Kuadhibu Mafanikio?
Kodi ya PAYE inapendekezwa kurekebishwa kwa kuongeza viwango vya makato kwa wafanyakazi wenye kipato cha kati hadi cha juu.
Ufafanuzi zaidi:
- Kipato cha kati (KES 50,000 – 150,000 kwa mwezi) kinaonekana kama “rahisi kulenga,” lakini kundi hili ndilo linaendesha matumizi ya msingi kama elimu, mikopo ya nyumba, na huduma za afya binafsi.
- Mabadiliko haya yanaweza kupunguza uwezo wa mtu kuwekeza au kutunza familia.
Fikra mpya: Wakati wa kuangalia mfumo wa kodi unaotambua gharama za maisha (cost-of-living adjusted taxation). Badala ya makato ya moja kwa moja, mfumo uwe unazingatia mzigo wa matumizi halisi ya msingi.
3. Kodi kwa Miamala ya Pesa za Kidijitali: Ubunifu au Kizuizi kwa watu kushirikishwa kwenye jukwaa la fedha?
Mapendekezo ya kutoza 2% ya ushuru kwa miamala ya simu yanaathiri huduma kama M-Pesa, Airtel Money n.k.
Ufafanuzi zaidi:
- Wananchi wengi wa tabaka la chini hutegemea miamala ya simu kwa kuweka akiba, kutuma pesa nyumbani, na kufanya malipo madogo.
- Kodi hii huongeza gharama ya huduma kwa watu wasio na akaunti rasmi benki.
Fikra mpya: Serikali inaweza kuondoa ushuru huu kwa miamala ya chini ya KES 1,000 ili kulinda wateja wa kipato cha chini. Hii ni njia ya kulinda ujumuishaji wa kifedha.
4. Misamaha ya Kodi kwa Mashirika ya Kijamii na Kidini: Uwajibikaji au Kushambulia Sekta ya Tatu?
Muswada unapendekeza kuondoa misamaha ya kodi kwa baadhi ya mashirika ya dini na NGO.
Ufafanuzi zaidi:
- Mashirika haya hutoa huduma ambazo serikali haifikii haraka – kama afya, elimu, na misaada ya dharura.
- Bila uwazi wa utekelezaji, kuna hatari ya kufifisha shughuli za kijamii kwa gharama ya maadili ya kodi.
Fikra mpya: Badala ya kufuta misamaha kwa jumla, serikali ianzishe mfumo wa uthibitisho wa athari (impact certification) kwa mashirika haya. Mashirika yanayothibitisha mchango wake kijamii yaendelee kupata misamaha.
5. Deni la Taifa na Masharti ya IMF: Kukwepa Uhalisia wa Maisha ya Raia
IMF inaendelea kushauri kuongeza mapato ya ndani. Lakini, utekelezaji wake bila muktadha wa maisha halisi huongeza mivutano ya kijamii.
Ufafanuzi zaidi:
- Mapendekezo mengi yanaonekana kuakisi masharti ya IMF kuliko uhalisia wa mtumiaji wa mwisho.
- Hili linaweza kuathiri uhusiano kati ya serikali na raia, na kuibua hisia za kutojisikia kuhusishwa katika maamuzi ya kifedha.
Fikra mpya: Kuwe na mashauriano ya mara kwa mara kati ya serikali, mashirika ya kiraia, na wananchi kuhusu bajeti na kodi – ili kujenga mfumo wa ‘kodi ya kijamii’ unaoeleweka na kuungwa mkono.
Hitimisho:
Muswada wa Fedha 2025 (Finance Bill 2025) wa Kenya ni ishara ya kutafuta utulivu wa kifedha – lakini pia unatoa fursa ya kurejea maswali ya msingi: Nani analipa? Kwa nini? Na maisha yao yanaboreshwaje?
Kwa kuchagua mbinu zinazotanguliza utu, uwazi na usawa, Kenya inaweza kujenga mfumo wa kifedha unaotegemewa – unaotoa huduma bora bila kusambaratisha matumaini ya wananchi.