Siku ya Kumbukizi ya UKIMWI Duniani: Kuna Sera Mpya Kuelekea 2026?

USAID Yasitisha Misaada, Sera Mpya za Sekta ya Afya Afrika, Upatikanaji wa ARV na Kondomu, na Takwimu Halisi

Utangulizi

Katika siku ya kumbukizi ya UKIMWI, barabara ya kupambana na ugonjwa huu imefika tena mahali pa kuangalia kinagaubaga. Hata baada ya miongo ya maendeleo, kukatika ghafla kwa msaada wa kimataifa kunaleta wasiwasi mkubwa. Hii ni tofauti sasa: fedha za nje zinapungua na nchi za Afrika zinapaswa kufanya maamuzi ya sera haraka.

1) Mabadiliko ya Sera baada ya USAID kupunguza au kufunga ofisi

Mwanzo wa mwaka 2025 umezua tetesi na vitendo: baadhi ya programu za Usaid/Pepfar zilikatizwa au kukaushwa kwa kiasi kikubwa. Matokeo yake ni wazi: vituo vya afya vinapungua, huduma za upimaji na kinga zinadidimia, na programu za makundi hatarishi zimechishwa nguvu. Hii imechochewa na kukata kwa ufadhili kutoka kwa serikali za nje na marekebisho ya sera za kimataifa.

Kwa hivyo, serikali nyingi za Afrika zipo kwenye njiapanda:

• Zitategemea kupandisha bajeti zao za afya, au
• Zitashuhudia huduma za kinga zikipungua, hasa kwa vijana na makundi hatarishi.

Chatham House na watafiti wengine wameripoti kuwa kutokuwa na mwekezaji wa kimataifa kunalazimu nchi kuhamia msukumo wa ufadhili wa ndani. Kwa mfano, baadhi ya nchi zinaanza kutangaza mpango wa kodi za afya au kuhamasisha sekta binafsi kushiriki zaidi.

2) Upatikanaji wa ARV: hali ya sasa, changamoto na suluhisho

Hali ya sasa: Mwanzoni mwa 2025, UNAIDS ilinukuliwa ikisema kuwa watu wanaoishi na UKIMWI duniani walikuwa milioni 40.8, na watu waliokuwa hawapati matibabu walifika milioni 9.2. Hii ina maana kwamba msaada wa huduma unastahili kuimarishwa zaidi.

Changamoto kuu kutokana na kukatwa kwa misaada ya nje:

• Usafirishaji wa dawa za ARV umeathirika kwa sababu ya upungufu wa ufadhili kwa manunuzi na usambazaji;
• Baadhi ya programu za utoaji wa PrEP na dawa za kuwakinga zimepunguzwa; hivyo watu waliokuwa wanategemea usambazaji wa kimataifa wameathirika.

Suluhisho na hatua za haraka:

1. Kupanda kwa uzalishaji wa ARV ndani ya Afrika. Nchi zinazoongoza zinaweza kuwekeza kwenye viwanda vya uzalishaji wa dawa za msingi ili kupunguza utegemezi wa ununuzi wa nje. Hii pia inaweza kuleta bei nafuu.
2. Kusimamia rasilimali kwa ufanisi. Kuunganisha huduma za HIV ndani ya huduma za matibabu ya kila siku (primary care) kutasaidia kuendeleza utoaji hata bila ufadhili wa nje.
3. Kujenga mamilioni ya fedha za dharura za afya za kitaifa. Hii itapunguza msukumo wa kukata huduma za msingi wakati wa mabadiliko ya kimataifa.
4. Kujenga sera za bima za afya mahususi kwa vijana na makundi hatarishi. Hii itajenga miundombinu ya kundi hili muhimu kuweka kupata huduma za afya kwa wakati ili kuepukana na maambukizi ama madhara ya maambukizi.

3) Kondomu, vijana na upatikanaji wa vifaa vya kujikinga

Takwimu za matumizi: Utafiti wa hivi karibuni unaonyesha kuwa matumizi ya kondomu kati ya vijana 15–24 yamedorora katika maeneo mengi ya Afrika Kusini mwa Jangwa la Sahara. Mfano: Tanzania iliripoti kupungua kwa matumizi ya kondomu kutoka 32% (2016) hadi 26.1% (2023) kwa vijana. Hali kama hii inaleta hatari ya maambukizi mapya.

Chanzo cha shida:

• Mgomo wa ufadhili wa kondomu kutoka kwa USAID uliathiri ugawaji wa kondomu bila gharama kwa makundi hatarishi;
• Upatikanaji wa kondomu kwa bei nafuu umepungua, na hivyo vijana wengi hawawezi kuzipata kwa urahisi.

Madhara: Kupungua kwa upatikanaji wa kondomu kunamaanisha kuongezeka kwa hatari ya maambukizi mapya, ujauzito usiotegemea, na mzigo mkubwa kwa huduma za afya. Kwa hivyo ni muhimu kurudisha mtandao wa ugawaji, hasa kwa shule, vituo vya afya vya jamii, na miradi ya vijana.

Mapendekezo:

• Serikali ziweke kondomu za kimaendeleo (subsidised/free) kwenye vituo vya afya, shule, na mashirika ya kijamii;
• Programu za elimu za ngono zirejeshwe na kuendeshwa kwa njia ambazo zinahusisha vijana;
• Sekta ya kibinafsi ikaingilie kwa kushusha bei za kondomu kupitia ushindani wa soko.

4) Takwimu za sasa barani Afrika — ukweli usioweza kupuuzwa

Kulingana na ripoti za UNAIDS na WHO za hivi karibuni:

• Watu wanaoishi na UKIMWI duniani (mwisho wa 2024): ~40.8 million; wengi wao wako Afrika Kusini mwa Jangwa la Sahara.
• Maambukizi mapya 2024: takriban 1.3 million. Hii inaonyesha kutokukua kwa kasi ya kuzuia maambukizi kwa muktadha wa ukataji wa ufadhili.
• Watu wasiopata matibabu (2024): takriban 9.2 million walikuwa hawajapata ARV muhimu. Hii ni hatari kwa kuongezeka kwa vifo vinavyoweza kuzuilika.

Zaidi ya hayo, ripoti za eneo zimeonyesha kupungua kwa utoaji wa PrEP na kondomu katika nchi kadhaa baada ya kukatwa kwa ufadhili wa kimataifa. Hii inaweza kuibua mwelekeo wa ongezeko la maambukizi katika miaka ijayo ikiwa hatua hazitachukuliwa.

5) Uchambuzi — Kuna hatari gani sasa, na ni wapi tunapoanza kuokoa hali hii?

Hatari kuu ni ile ya kuongezeka kwa maambukizi mapya na vifo vinavyoweza kuepukika kwa sababu huduma za kinga, uchunguzi na tiba zinaanza kupungua. Bila hatua, UNAIDS inawahi kuonya kuwa mamilioni zaidi ya maambukizi yanaweza kutokea hadi 2030.

Mapema tuna nafasi mbili kubwa:

1. Kuinua uzalishaji wa ndani wa ARV na vifaa vya kujikinga. Hii hupunguza utegemezi wa msaada wa nje.
2. Kusonga rasilimali ndani ya matumizi ya afya ya taifa. Kuweka vipaumbele vya afya ya jamii kutapunguza athari za kukatwa kwa ufadhili wa nje.

6) Mapendekezo ya Sera (kwa Serikali, Wadau na Jumuiya)

1. Hifadhi upatikanaji wa ARV bila gharama kwa vituo vya umma; kipaumbele kwa wajawazito na watoto. (Haraka)
2. Sasisha mpango wa uzalishaji wa ndani wa dawa kwa kupitia APAs za pamoja na kampuni za dawa; (Muda mfupi–mrefu).
3. Rejesha ugawaji wa kondomu bure au kwa bei nafuu kwa vijana, mashirika ya jamii na shule. (Haraka)
4. Weka mfumo wa kifedha wa dharura wa afya ili kuzuia kukatika kwa huduma wakati wa mabadiliko ya ufadhili. (Muda mfupi)
5. Hamasisha ushirikiano na sekta binafsi ili kupunguza gharama za vifaa na kuongeza utoaji. (Muda mfupi)

Hitimisho — Kumbukizi ya UKIMWI ni Wito wa Kutenda, Si Kupongezana Pekee

Leo, wakati wa kuenzi kumbukizi ya UKIMWI, tunakumbushwa kuwa mafanikio ya miaka jana si salama bila rasilimali za kudumu. Kupungua ufadhili wa kimataifa ni changamoto kubwa. Hata hivyo, ni fursa ya Afrika kujenga uwezo wa ndani, kuongeza ubunifu na kuimarisha sera za afya.

Ikiwa nchi zitachukua hatua sasa—kuongeza uzalishaji wa ARV, kurejesha huduma za kondomu kwa vijana, na kutengeneza mfuko wa afya wa ndani—tunaweza kuzuia kasi ya msukuma nyuma. Vinginevyo, hatari ya kuongezeka kwa maambukizi na vifo vya UKIMWI inabaki — na hilo ni jukumu letu sote kuliizuia.