Uchambuzi: Nadharia za Fedha kwa Maisha ya Kila Mtanzania kuelekea 2026

Mnamo Juni 12, 2025, Waziri wa Fedha, Dr. Mwigulu Nchemba, alitangaza bajeti mpya ya Tanzania inayolenga Ukuaji Shirikishi unaolenga Maisha Bora kwa Wote. Kiasi hiki kinawakilisha ongezeko la 12–13% kutoka bajeti ya mwaka uliopita kutokana na mikopo ya ndani na nje ya nchi.

Kwa maneno yake:

“Bajeti hii sio tu hesabu; ni njia ya kuondoa vizingiti na kuleta fursa halisi kwa Watanzania” .

Uchambuzi Wa Bajeti Ya Taifa

1. Jumla ya Bajeti na Vyanzo vya Fedha

Bajeti ya Tanzania 2025-2026 imepangwa kufikia shilingi trilioni 56.49, ikiwa imepungua kutoka makadirio ya awali ya trilioni 57.04 kutokana na kupungua kwa fedha kutoka kwa washirika wa maendeleo. Fedha hizi zitapatikana kupitia:

• Mapato ya ndani: trilioni 40.47
• Mikopo (ya ndani na nje): trilioni 14.95
• Misaada: trilioni 1.07.

2. Shabaha za Uchumi Jumla

• Ukuaji wa Pato la Taifa: asilimia 6.0
• Mapato ya kodi: asilimia 13.3 ya Pato la Taifa
• Nakisi ya bajeti: asilimia 3.0
• Akiba ya fedha za kigeni: ziweze kuhimili uagizaji wa bidhaa kwa miezi minne au zaidi.

Vipaumbele Vikuu vya Bajeti

Bajeti hii inalenga kufanikisha Mpango wa Tatu wa Maendeleo wa Taifa wa Miaka Mitano (2021/22 – 2025/26) kwa dhima ya:

“Mageuzi Jumuishi ya Uchumi kupitia Uimarishaji wa Ukusanyaji Mapato ya Ndani, Uwekezaji wa Kimkakati na Uboreshaji wa Maisha ya Wananchi”.

Vipaumbele maalum ni pamoja na:

• Utekelezaji wa miradi ya kimkakati (SGR, Bwawa la Nyerere)
• Sekta za kijamii: elimu, afya, maji
• Maandalizi ya AFCON 2027
• Uchaguzi Mkuu 2025 kugharamiwa kwa fedha za ndani
• Usimamizi wa deni la Serikali.

Matumizi kwa Sekta Muhimu (Shilingi Bilioni)

Mikakati ya Mapato na Usimamizi

• Kuboresha mifumo ya TEHAMA kwa ukusanyaji mapato.
• Kupanua wigo wa kodi kwa njia ya dijitali.
• Kusaini mikataba ya utendaji na wawekezaji wanaonufaika na misamaha ya kodi
• Kuendelea kuelimisha wananchi kuhusu ulipaji wa kodi.

Deni la Taifa

Hadi Aprili 2025:

• Deni la Serikali: shilingi trilioni 107.7
  • Deni la nje: trilioni 72.94
  • Deni la ndani: trilioni 34.76
    Tathmini inaonesha deni bado ni himilivu, licha ya kuwa kwa mauzo ya nje, uwiano wa deni uko kwenye 123.8%, karibu na ukomo wa 180%.

Kuelekea Uchaguzi na Ujenzi wa Miundombinu Mikubwa

Bajeti inaunga mkono shughuli muhimu kama:

• Mizizi ya Uchaguzi Oktoba 2025 – pesa zimehifadhiwa kulipa uchaguzi, huku Rais Samia Suluhu Hassan akitafuta muhula mwingine katika Uchaguzi Mkuu 2025.
• Mikakati ya Miundombinu – mradi wa Reli, Daraja la Kigongo–Busisi, na China–Uganda SGR zinatarajiwa kubeba mwelekeo wa maendeleo.

Athari kwa Maisha ya Mtanzania

1. Ajira & Biashara Ndogo

• Bajeti inaweka mkazo kwenye sekta ndogo kama utalii, uvuvi, kilimo cha mazao, zenye mpango wa kuunda ajira mpya.
• Ufufuo wa uchumi kupitia mikopo unalenga boda boda, biashara ya mitandaoni, na kilimo cha viwandani.

2. Afya na Elimu

• Nchi inaendelea kuweka misamaha kwa bima ya afya na elimu bure; misamaha ya dawa, na miundombinu mipya ya shina ya elimu chini ya bajeti .
• Miradi ya UHC (Universal Health Coverage) inaendelea, lakini utekelezaji unahitaji uwazi na ufuatiliaji wa matumizi.

3. Kuweka Utulivu wa Bei na Mikopo

• Bajeti inaonyesha madhubuti ya kupunguza utegemezi wa mikopo kupitia kukusanya mapato ya ndani na kupunguza deni, akiwa na lengo la kuongeza matumizi katika mradi wenye uzalishaji wa thamani .
• Lengo ni kupunguza upungufu wa bajeti elekezi (budget deficit) kutoka 3.4% hadi 3% ya makusanyo yote ya mwaka wa fedha Tanzania (GDP).

Hitimisho

Bajeti ya 2025/26 inalenga kukamilisha dira ya 2025, huku ikijaribu kupambana na vikwazo vya kimataifa na ndani kama vile kushuka kwa thamani ya shilingi, mfumuko wa bei, na kutokuwa na uhakika wa misaada ya nje. Ni bajeti inayoweka msingi wa diraya Taifa ya Maendeleo 2050, ikiwa ni ya mwisho kwa Mpango wa Maendeleo wa miaka mitano.

Isome hotuba kamili ya Mheshimiwa Dr. Mwigulu Nchemba hapa: