Katika muktadha wa shinikizo la kifedha duniani, ongezeko la deni la umma, na matumaini mapya ya uzalishaji wa mafuta, serikali ya Uganda imewasilisha bajeti ya taifa kwa mwaka 2025/26 yenye thamani ya Shilingi trilioni 72.3. Bajeti hii, iliyowasilishwa na Waziri wa Fedha Matia Kasaija mbele ya Bunge jijini Kampala, imepewa kaulimbiu ya “Mageuzi ya Kiuchumi ya Kuwezesha Kila Sekta Kuleta Mapato Halisi ya Kitaifa Kupitia Kilimo, Viwanda, Huduma, Teknolojia na Masoko ya Ndani na Nje.”
Kwa maneno mengine, serikali inalenga kuhakikisha kuwa kila kipande cha uchumi—kuanzia shamba la kijijini hadi biashara ya mtandaoni mjini—kinazalisha thamani na kipato. Hii ni bajeti ya mwelekeo: inaangalia mafuta, miundombinu, na ajira kama nguzo kuu, huku ikiendelea kupambana na changamoto za deni, ukosefu wa usawa, na presha ya mahitaji ya kijamii.
Lakini je, bajeti hii itatafsiriwa kuwa halisi katika maisha ya wananchi wa kawaida? Je, PDM, afya, elimu, na sekta ya vijana zitapata matokeo yanayokusudiwa? Huu hapa ni uchambuzi wa kina wa maudhui, vipaumbele, na alama za kisiasa ndani ya bajeti ya Uganda kwa mwaka 2025/26.
1. Sh72.3 Trilioni za Bajeti Kwa Mwaka Ujao
Mnamo Juni 12, 2025, Waziri Matia Kasaija alitangaza bajeti ya Shs72.3 trilioni (takriban USD 20 bilioni), ikiweka mkazo kwenye mageuzi kamili ya kiuchumi ya kuwezesha kila sekta kuleta mapato halisi ya kitaifa “Full Monetisation of the Economy”—kwa njia ya kilimo, viwanda, huduma, teknolojia na soko pana.
2. Uwekezaji Mpya, Mafanikio na Hatari za Deni la Taifa
- Uchumi unatarajiwa kuendelea kukua kwa angalau asilimia 7% mwaka wa 2025/26, huku uzalishaji wa mafuta ukiwa kichocheo kikuu .
- Muhtasari wa matumizi:
- Mapato ya ndani: Sh37.2 trilioni
- Mikopo ya ndani: Sh11.3 trilioni; nje: Sh13.4 trilioni
- Upungufu wa makusanyo ya fedha kwa taifa inakadiriwa kuwa 7.6% ya GDP.
- Deni ya umma inakaribia 51% ya GDP, hali ambayo ipo ndani ya viwango vinavyokubalika .
3. Sera na Matumizi: Sekta Zilizopewa Kipaumbele
a) Kupanda kwa Matumizi Makubwa
- Afya: Sh5.87 trilioni kwa huduma, zahanati, vifaa vya CT/scanners.
- Elimu: Sh5.04 trilioni kwa UPE, USE, mikopo ya wanafunzi, vituo vya TEVT.
- Usalama wa jamii: mikataba ya awamu ya pili ya utoaji leseni za mafuta; miradi ya reli na reli mpya imepangwa .
- Parish Development & Wealth Creation: Sh2.43 trilioni kwa PDM, Emyooga na UDB; PDM pekee ilipewa Sh100 milioni kwa parishi.
b) Taifa litaimarisha makusanyo ya kodi—kupambana na utoroshaji wa bidhaa na kuongeza matumizi ya mifumo ya kidijitali ya kukusanya kodi kama EFRIS .
4. Athari kwenye Maisha ya Wananchi
– Afya:
CT scans na X-ray katika hospitali kikanda zitaboresha utambuzi wa magonjwa; huduma ya dharura itaongezeka .
– Elimu:
Idadi ya wanafunzi iliyofunikwa itaimarika, lakini upungufu wa bajeti bado umeibua mjadala juu ya utegemezi na ubora .
– Uchumi wa vijijini:
PDM, Emyooga na mikopo kwa wakulima itawezesha mamilioni kupata ajira na kujijenga mbegu za afya za kifedha.
– Oil & Gas:
Uganda imeandaa leseni za mafuta na meli ya mafuta kupitia Tanzania; faida inaibu mcange koʻchocheo .
– Deni:
Iwapo uchumi unakua kwa kasi, uwiano wa deni utadhibitiwa; walakini asilimia 7.6 ya GDP kama deficit ni wito wa uhifadhi wa umakini .
5. Fikra Mpya: Bajeti Kama Safari ya Kujenga Kijamii
- Bajeti za Taifa ziunganishwe na viashirio maalum—upunguaji wa vifo vya mama, vijana walioajiriwa, watumiaji wa huduma.
- Uwajibikaji Mpya kwa Afya na Elimu: taarifa za umma zinazoonyesha ni watu wangapi wamefaidika – huduma ni ya kila mtu.
- Mikopo yenye lengo huria – haswa kwa vijana wakijitafutia mali; sio mikopo ya matibabu tu.
- Usimamizi wa madeni – kupunguza utegemezi kwa mikopo ya kibiashara; kuongeza riba ya chini ya kimataifa.
Muhtasari wa Takwimu:
| Kipengele | Taarifa 2025/26 |
|---|---|
| Bajeti Jumla | Sh72.3 Trilioni |
| Ukuaji wa Pato la Taifa | 7%+ |
| Mapato ya Ndani | Sh37.2 Trilioni |
| Kiasi Kilichopungua | 7.6% ya GDP |
| Deni la Umma | 51% ya GDP |
| Afya | Sh5.87 Trilioni |
| Elimu | Sh5.04 Trilioni |
| PDM & Wealth Creation | Sh2.43 Trilioni |
| Oil & Gas (pipeline) | Pipa za mafuta 60,000 kwa siku |
Hitimisho – Bajeti Inayoelekeza Mbali, Ikiwa Na Mwanga
Bajeti ya 2025/26 ya Uganda ina sura mbili: moja ya matumaini—kupitia miradi ya mafuta, miundombinu, na mipango ya maendeleo ya vijijini; nyingine ya tahadhari—kupitia ongezeko la nakisi ya bajeti, utegemezi mkubwa wa mikopo, na changamoto za utekelezaji.
Bajeti hii inaweka msingi wa kuhamasisha uchumi—pamoja na uwekezaji mkubwa, kuendesha mifumo kidijitali, na ueneaji wa huduma ya jamii. Lakini ukomo wake uko siku kwa siku—ni raia na familia wanapotumia huduma.
Licha ya uzito wa takwimu na kauli za kisera, maisha ya kila Muganda yataathirika si kwa mahesabu ya trilioni, bali kwa uwezo wake wa kupata dawa hospitali, mtoto wake kuendelea na shule, au kujipatia kipato bila kuhamia jiji. Hivyo, hatua ya serikali kuelekea Mageuzi ya Kiuchumi ya Kuwezesha Kila Sekta Kuleta Mapato Halisi ya Kitaifa ni ya maana—lakini haitakuwa na matokeo ya kweli bila uwazi, uwajibikaji, na usimamizi wa karibu wa matumizi ya rasilimali.