Utangulizi
Katika miaka ya hivi karibuni, mataifa mengi – hususan yale yanayoendelea – yamewekeza kwa kasi kwenye miundombinu mikubwa. Kutoka kwa barabara za kisasa, madaraja ya kuvutia, hadi majengo ya kifahari ya umma na binafsi. Hii ni hatua muhimu, lakini wakati mwingine miradi hii haifanikii kutoa manufaa yaliyokusudiwa. Kwa nini hali hii hutokea? Na tunaweza kujifunza nini?
1. Uwanja wa Ndege wa Mattala, Sri Lanka – Fursa Isiyotumika
Uliowekewa uwekezaji mkubwa kutoka kwa serikali na wakopeshaji wa kigeni, uwanja huu ulilengwa kugeuza eneo la kusini mwa Sri Lanka kuwa kitovu cha safari za anga. Hata hivyo, ulijikuta ukiitwa “the emptiest airport in the world.” Sababu? Kukosekana kwa tathmini ya kina kuhusu mahitaji halisi ya usafiri wa anga katika eneo husika.
Funzo: Tathmini ya mahitaji ya ndani kabla ya mradi ni muhimu zaidi ya mvuto wa kimaumbile au kisiasa.
2. SGR ya Kenya – Mafanikio Kwa Kiasi Fulani
Reli ya kisasa kati ya Mombasa na Nairobi ni miongoni mwa miradi ya kihistoria nchini Kenya. Ilijengwa kwa mkopo mkubwa kutoka China na ikaleta matumaini makubwa ya uchumi. Ingawa imeboresha usafirishaji, bado inakumbwa na changamoto za mapato, matumizi ya mizigo na urejeshaji wa mkopo.
Funzo: Miundombinu mikubwa inaweza kuwa na thamani ya muda mrefu ikiwa itaunganishwa na mnyororo wa thamani wa kiuchumi – biashara, bandari, viwanda n.k.
3. Ghorofa za Biashara za Kifahari – Sekta Binafsi Isiyoangalia Mahitaji
Katika miji mingi ya Afrika, ghorofa nyingi za kibiashara zimejengwa lakini nyingi husalia wazi kwa miezi au miaka. Hali hii inaashiria kupishana kati ya matarajio ya wawekezaji na uwezo wa soko.
Funzo: Sekta binafsi pia yahitaji utafiti wa soko na uelewa wa tabia za wateja kabla ya kuwekeza.
4. Flyover ya Jinja Road, Kampala – Mradi Halisi au Jibu kwa Shinikizo?
Mradi huu ulichukuliwa kama suluhisho la msongamano jijini Kampala, lakini maoni ya wananchi yalikuwa tofauti. Wengi waliamini njia mbadala kama uboreshaji wa mabasi na barabara ndogo zingekuwa na tija zaidi.
Funzo: Ushirikishwaji wa jamii na wadau kabla ya ujenzi huleta uhalisia zaidi kwenye miradi ya umma.
5. Viwanda Vilivyotelekezwa – Miradi Binafsi Isiyoendelezwa
Nchini Nigeria, baadhi ya viwanda vilijengwa miaka ya nyuma lakini vilitelekezwa kabla ya kuanza uzalishaji. Hii ni kutokana na mabadiliko ya sera, ukosefu wa miundombinu ya kusaidia (kama umeme) au mazingira ya biashara yasiyopendeleza.
Funzo: Muendelezo wa sera na usaidizi wa sekta za kipaumbele ni muhimu ili kuvutia na kudumisha uwekezaji.
Mapendekezo: Njia ya Kuimarisha Tija ya Miundombinu
- Fanya Tathmini Kabla ya Mradi: Mahitaji halisi, uwezo wa kiuchumi na athari za kijamii ni muhimu zaidi ya muonekano wa haraka.
- Shirikisha Wananchi na Waatalamu Mbalimbali: Maoni ya jamii ni dira muhimu. Wanajua nini wanahitaji zaidi. Pia wataalamu, wenye ujuzi na uzoefu katika sekta hiyo wanaweza kuwa na jicho la tatu kuangaza mambo fulani muhimu ambayo ni rahisi kutopewa kipaumbele.
- Panga kwa Uendelevu: Miundombinu bora huunganishwa na huduma nyingine (biashara, elimu, afya, n.k).
- Wekeza kwenye Uendeshaji: Mradi hauishi kwenye ujenzi – uendeshaji wa kila siku huamua mafanikio ya kweli.
- Fuatilia na Pima: Miradi iwe na viashiria vya ufanisi na tathmini ya mara kwa mara. Hii inaweza kubeba Ghana ya kukubali kubadilika pindi tu unapoona kuwa umekosea. Ni gharama ndogo zaidi kuliko kusubiri. Hii ni nyenzo nzuri kwenye uwekezaji na pia kwenye maisha ya kila siku.
Hitimisho
Miradi ya miundombinu inaweza kuleta mabadiliko chanya – lakini tu ikiwa imepangwa, kutekelezwa, na kuendeshwa kwa ufanisi. Iwe ni sekta ya umma au binafsi, maamuzi yasiangaliwe kwa macho ya kisiasa na maendeleo au faida za muda mfupi pekee. Badala yake, tuyajenge kwa msingi wa uhalisia, ushirikishwaji, na uwajibikaji na mipango ya muda mrefu.